"België" is ouder dan je leerde en was altijd meertalig - Jos De Greef Auteur: Jos De Greef

vr 21/07/2017 - 08:27 Jos De Greef Op deze nationale feestdag is het boeiend om eens op een andere manier over onze geschiedenis te denken dan we hoorden op de schoolbanken. Collega Jos De Greef kijkt eigenzinnig naar dat verleden en ziet een België dat al altijd meertalig was en ouder is dan het officiële geboortejaar.

Jos De Greef is journalist bij VRT Nieuws. Hij volgt buitenland en economie.

In tegenstelling tot wat vaak beweerd wordt, heeft ons land een lange geschiedenis die veel verder teruggaat in de tijd dan 1830 of 1831. Het zuidelijke deel van de Lage Landen heeft een lange traditie en staat wel degelijk op de kaart van Europa. Besluit:

België is geen kunstmatige staat, maar een historische entiteit.

Galliërs

Dat de "Belgen de dappersten aller Galliërs waren", ondervond de Romeinse veldheer Julius Caesar al en hij kon het weten, want hij moest jarenlang vechten om hen min of meer onder de knoet te krijgen.

Dat "Belgica" had echter weinig te maken met het land dat we nu vandaag kennen en overlapt dat geografisch zelfs maar ten dele. Wel vormden die Keltische, Germaanse en andere stammen een bont en meertalig allegaartje.

Die meertaligheid was hier altijd al een kenmerk, zeker na de intocht van de Germaanse "volksverhuizers" zoals de Franken in de vierde en vijfde eeuw. Vrijwel nergens leidde dat echter tot aparte rijken gebaseerd op taal.

De vroege vorstendommen in de middeleeuwen vormden zich verticaal op de kaart van noord naar zuid, min of meer volgens riviervalleien en omvatten bijna altijd twee of drie taalgroepen.

Dat was het geval in de drie grootste staatjes: het graafschap Vlaanderen was Diets- (Nederlands of Westnederfrankisch) én Frans-Vlaanderen (toen Diets) en nog wat Franstalig gebied verder in Frankrijk. 

Het hertogdom Brabant was eveneens tweetalig en dat gold ook voor die derde grote staat, het prinsbisdom Luik dat ook een groot deel van het Dietssprekende Limburg (toen Loon genoemd) omvatte.

Die situatie staat haaks op de huidige staatsregeling die eerder horizontaal van oost naar west gericht is met het Vlaamse en het Waalse Gewest, waarvan de roots teruggaan tot de taalgrens van 1963 en de staatshervormingen van 1970 en 1980.

Die gewesten - Vlaanderen, Wallonië  en Brussel - zijn dus relatief nieuwe begrippen.

Filips, de Bourgondische "oprichter van België"

De termen Nederlanden of België werden eeuwenlang als synoniemen door elkaar gebruikt en hebben pas echt hun huidige betekenis gekregen bij de vorming van die staten in 1830.

Het bijeenharken van al die kleine middeleeuwse vorstendommen tot min of meer een staat, was het werk van de Bourgondische dynastie die vanaf 1384 eerst Vlaanderen en nadien ook de andere staatjes in een personele unie rond de hertog zou verbinden.

VRT

Onder hertog Filips de Goede (1419-1467, zie schilderij) - die nadien "conditor Belgii" of "oprichter van de België" genoemd werd- begon de centralisatie van die staatjes door de oprichting van centrale instellingen voor zo goed als de hele Nederlanden, dus ook Holland en Zeeland.

Het ging onder meer om de Hofraad, de Staten-Generaal, een Rekenkamer en allerlei andere intergewestelijke raden. Filips resideerde overigens in het paleis op de Coudenberg in Brussel, een steenworp van het huidige koninklijke paleis. Die Lage Landen waren een gegeerde prijs, want ze vormden toen zowat de meest welvarende gebieden van Europa, nu nog eigenlijk.

Vanaf toen kunnen we de Nederlanden als één -zij het losse statenbond- beschouwen, met vorsten die meer centrale eenheid (en macht) willen en lokale instellingen zoals de staten van Vlaanderen, Brabant, Holland, Luxemburg etc. die hun autonomie willen behouden of uitbreiden.

Afwisselend lag het centraliserende kamp boven, dan weer de "confederalisten". Dat lijkt verrassend op de politieke discussie van vandaag of er meer bevoegdheden naar het federale of het regionale niveau moeten. Ook dat touwtrekken is dus niet nieuw.

Van Habsburgse landvoogden tot eigen bestuur

Vanaf Karel V begon een nieuwe periode. Keizer Karel werd naast heerser over de Nederlanden ook koning van Spanje (Castilië en Aragon om juist te zijn) en keizer van het Duitse rijk.

Dat had twee gevolgen. Enerzijds kon hij met die macht nog meer centralisering in de Lage Landen forceren en anderzijds hadden die andere kronen meer gewicht en lieten zijn opvolgers, de Spaanse en later Oostenrijkse Habsburgers, het bestuur over de Lage Landen in handen van landvoogden en landvoogdessen, meestal familieleden.

Speelbal van grootmachten

Van Karel V is ook de Pragmatieke Sanctie van 1549 waarbij de 17 gewesten van de Lage Landen voortaan als één ondeelbaar geheel overgeërfd zouden worden, onder een en dezelfde heerser dus. 

Na de scheuring van de Nederlanden eind de 16e eeuw kenden de Zuidelijke Nederlanden onder de aartshertogen Albrecht en Isabella tussen 1598 en 1621 even een onafhankelijk bestaan, zij het als "vazalstaat" van Spanje. Omdat die kinderloos bleven, keerden die Spaanse Nederlanden nadien terug naar de kroon in Madrid.

Dat bleven ze tot het Verdrag van Utrecht in 1713 een einde maakte aan wat wellicht de eerste echte wereldoorlog was, die om de Spaanse kroon met gevechten in de kolonies in Amerika en India. De Zuidelijke Nederlanden werden daarna eigendom van de Oostenrijks-Habsburgers keizers.

In die Oostenrijkse Nederlanden kenden wij zelfs even een koloniale bloei met de Oostendse Compagnie. Die bezat handelsposten in India en de theehandel met China was zo succesvol dat ze de Nederlandse VOC en de East India Company zo op de heupen werkte, dat ze onder diplomatieke druk ontbonden werd.

Twee keer onafhankelijk

Nadien kende ons land nog twee keer onafhankelijkheid:

Een eerste keer tussen 1789-1790. Toen werden de Oostenrijkers uitgewuifd en regeerden hier de kortstondige Verenigde Nederlandse Staten, niet te verwarren met de Verenigde Provinciën die nu Nederland zijn.

En dan, na 1830, ontstond dan het huidige Koninkrijk België zoals we het leerden op de schoolbanken.

Dat België schrijdt sindsdien door de geschiedenis in de voetsporen van de Bourgondische, Spaanse en Oostenrijkse Nederlanden of toch het kernland daarvan. En die zijn nu via de Europese Unie verbonden met zijn vroegere "landen van derwaarts".

Als hij nog zou leven, zou Filips de Goede zich in de handen wrijven dat "zijn" Brussel en niet Londen, Parijs of Wenen nu de hoofdstad is van dat EU- en NAVO-rijk.