Verhalen van de vergetenen - Elien Spillebeen Auteur: Elien Spillebeen

za 25/02/2017 - 10:14 Elien Spillebeen Het moet ergens eind 2015 geweest zijn. Voor de zoveelste keer stuurden mijn vrienden uit de Oost-Congolese stad Beni me gruwelijke foto's door van de zoveelste slachtpartij waarbij onschuldige burgers met machetes waren weggemaaid. De foto's lieten niets aan de verbeelding over. Toen besloot ik dat ik niet langer kon blijven toekijken en ik maakte een documentaire voor "Vranckx".

Elien Spillebeen (30) studeerde Internationale Politieke Wetenschappen en deed haar thesisonderzoek in Oost-Congo. Ze richtte er Mama Kivu op, een organisatie die vrouwenvoetbalploegen ondersteunt en slachtoffers van seksueel geweld begeleidt. Haar documentaire Beni Files wordt op zaterdag 25 februari uitgezonden in Vranckx

Begin oktober 2014 was het begonnen. Bijna wekelijks werden mensen in de dorpen rond Beni, en enkele keren zelfs in de stad, op een wrede manier afgeslacht. De slachtoffers waren willekeurig gekozen, maar meestal ging het om doodgewone, arme families aan het werk op het veld, of aan het slapen in hun bescheiden woning. De aanvallers spraken verschillende talen, droegen soms militaire en soms civiele kledij. Vaak was het een groep mannen, maar soms waren het families, met vrouwen en kinderen, die de aanvallen uitvoerden.

Ik kon moeilijk begrijpen dat een jaar na het begin van deze ongewone piek aan geweld, niemand me kon zeggen wie nu precies achter deze aanvallen zat. Na grote bloedbaden toonde de bevolking van de steden in het oosten een grote solidariteit, door villes mortes te organiseren, en het economisch en sociaal leven voor een dag stil te leggen. Maar de overheid reageerde traag, en slechts drie weken na een aanslag waarbij meer dan honderd mensen werden gedood, kwam men op het idee om de president langs te sturen.

Bij een aanslag in Brussel worden bijstandsteams opgericht en is het land dagenlang in rouw. Hier werden de lichamen nooit officieel geïdentificeerd en is nog steeds geen officieel onderzoek geopend

De frustratie groeide bij de bevolking. Wie de aanvallers ook waren, buitenlanders of Congolezen, het was duidelijk dat hun eigen leger de daders niet wilde vatten. Ze beweerden zelfs schrik te hebben. In werkelijkheid zouden belangrijke spelers in het leger enkele betrokkenen de hand boven het hoofd houden. Ook internationaal leek de solidariteit en de verontwaardiging afwezig.

Zelf heb ik met de documentaire Backup Butembo een pleidooi gevoerd om Congo op een meer gebalanceerde manier in beeld te brengen, en niet enkel over de oorlog en het geweld te praten. Ik twijfelde daarom of het in beeld brengen van de bloedbaden van Beni iets voor mij was. Maar ik voelde de vermoeidheid bij mijn vrienden uit de streek. En die dag viel de twijfel weg.

Wenen heeft geen zin

Samen met een journalist van Radio Moto, Jackson, en vrijwilligers van C.R.D.H., een lokale groep die actief de mensenrechten van de Congolees verdedigt, probeer ik de cijfers een gezicht te geven. Er zouden naar schatting 500 tot 700 mensen gestorven zijn in de meer dan 70 aanvallen die plaatsvonden tussen oktober 2014 en vandaag. Bij een aanslag in Brussel worden bij ons bijstands- en onderzoeksteams opgericht, een parlementaire commissie gaat na hoe het kon gebeuren, en het land is dagenlang in rouw. Hier werden de lichamen nooit officieel geïdentificeerd, en is nog steeds geen officieel onderzoek geopend. Bijstand is er al zeker niet. 

Dagelijks praten Jackson en ik met de slachtoffers van de verschillende aanslagen. Wanneer het nieuws zich verspreidt dat we met familieleden van de slachtoffers willen spreken, vormen zich opvallend lange rijen. Ik wil iedereen de tijd geven om zijn verhaal te doen.

Deze mensen worden niet gewoon vergeten, ze moeten vergeten worden.

Maar door de grote opkomst is het niet altijd makkelijk. Mensen wachten soms de hele dag om met ons te kunnen praten. Ze zijn blij dat iemand komt luisteren. Ik voel de grote verwachtingen, die mee gevoed worden door mijn blanke huid. Ik voel me schuldig dat ik de weeskinderen geen schoolgeld kan beloven, en de families geen garantie kan geven op toegang tot hun akker. Ik weet dat ze hun toegang tot voedsel en kleine inkomsten kwijt zijn, ze vaak zonder kostwinner zijn gevallen en ernstig getraumatiseerd zijn.  

Het enige wat ik hen kan beloven is dat ik in België en hopelijk ook daarbuiten zal tonen wie de slachtoffers zijn. Dat dit onschuldige burgers zijn, altijd iemands vader of moeder, altijd iemands kind. Ik zal voor hen pleiten waar ik kan. Hoewel ze me danken, voel ik me toch vaak machteloos. 

Veel van de getuigenissen zijn bijzonder zwaar. Christian, een man van 65 vertelt me hoe hij zijn leven lang gewerkt heeft, en trots was toen hij zijn kinderen enkele akkers kon schenken. Regelmatig brachten ze hem en zijn vrouw rijst, kleren en zelfs vlees. 'Ik kon eindelijk wat rustiger leven. Mijn kinderen rendeerden', zoals hij het zelf omschrijft. Maar eind 2014 werden zijn vrouw, zijn vier kinderen en twee schoondochters gedood. Vandaag is hij alleen, en moet hij opnieuw beginnen, met drie kleine weeskinderen om groot te brengen. De jongste is twee, en was drie maanden oud toen ze gevonden werd als enige overlevende naast het lijk van haar moeder. 'Wenen heeft geen zin. Ik moet er zijn voor die drie kleintjes', zegt hij me kranig. 'Maar ik voel dat ik ouder word. De kleinste is ziek, en het vermoeit me dat ze koortsig ligt te huilen.' Wanneer ik het meisje zie, merk ik dat haar longen piepen en ze erg kortademig is. Ik hoop dat ze in deze moeilijk omstandigheden toch de juiste medische hulp kan krijgen. Haar nieuwsgierige blik doet me tranen in de ogen krijgen.

Een moeilijke missie

De vermoeidheid straalt af van de vele gezichten die voor mijn camera passeren. Ze willen allemaal vertellen hoe goed en onschuldig hun overleden familielid is. Maar nog meer dan dat vragen ze me om hun verhaal in het buitenland te delen. 'De dood van Papa Wemba, een bekende Congolese muzikant, zette het land in rep en roer. De regering kondigde een dag van nationale rouw af, en wil hem eren als nationale held. De nationale pers berichtte massaal over zijn dood. Maar hier worden arme boeren geslacht, en niemand mag er over praten.'

's Avonds kijk ik naar de nationale televisie, die de laatste dagen maar niet kan zwijgen over de 45e verjaardag van president Kabila, de man die vrede bracht in het land. Althans volgens zijn woordvoerder.

Het is voor ons westerlingen moeilijk te begrijpen waarom het exacte aantal slachtoffers van de bloedbaden in de streek van Beni zo moeilijk te achterhalen is. Ik heb nog steeds geen volledige namenlijst van de slachtoffers van deze brutale aanvallen. Deze mensen worden niet gewoon vergeten, ze moeten vergeten worden. En net dat maakt het een erg moeilijke missie.

Beni Files omvat, naast de documentaire, ook een online platform, een voorstellingenreeks en een expo. Meer info vind je op benifiles.com.